از روح به وى فايض مىگردد ، و از براى آن « حكم » گفت ، و « معارف و علوم » نگفت ، كه انبياء مظاهر اسم « الحكيم » اند ، و حكمت ، علم به حقايق اشياء است ، و عمل به مقتضاى آن . . . از اين سبب حكمت منقسم مىگردد به : علمى و عملى . و « علم » ، ادراك حقايق است و لوازم آن و « معرفت » ، ادراك حقايق است على ما هى عليه . . پس ، حكمت كه شامل علم و عمل باشد ، اتمّ و ابلغ باشد از علم و معرفت . [ قلوب ] و « قلوب » جمع قلب است ، و « قلب » اسمى است از اسماء روح در رتبه‌اى از مراتب روح نزد اهل عرفان ؛ و در آن مرتبه كه او را « قلب » نام است ، از آن است كه منقلب مىباشد ميان دو روى : يكى - بجانب حق تعالى متوجّه است ، و استفاضهء انوار از آن روى مىكند . . و يكى - به جانب نفس حيوانى ، كه آنچه بطريق استفاضه اخذ كرد ، به وى افاضه كند ، و روح را در عالم انسانى ، اسماء و مراتب است ، مثل : سرّ و خفا ، و روح ، و قلب ، و كلمه ، و روع و فؤاد ، و صدر و نفس ، و عقل ؛ چنان كه او را در عالم كبير ، مراتب و اسماست ؛ مثل : عقل اوّل ، و قلم اعلى ، و نور ، و نفس كلّى ، و لوح محفوظ ، و غيره . [ كلم ] و مراد از « كلم » اينجا ، اعيان انبياء است - عليهم السّلام - و از آن سبب اضافت « قلوب » به « كلم » كرد ؛ اگر چه ارواح را نيز « كلم » گويند ، كما قال اللّه تعالى : « إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ » « 4 » اى الارواح الكاملة ؛ بل ، كه جميع موجودات را « كلم » گويند ، كما قال اللّه تعالى : قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي ، لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي [ الآية ] » « 5 » و موجودات را از آن سبب « كلمات » خوانند كه مشابهتى با كلمات لفظيّهء انسانى دارد ؛ و وجه مشابهت آنكه : همچنان‌كه به واسطهء نفس انسانى از گذر مخارج كلمات موجود

--> ( 4 ) - ق ( س 35 - 10 ) اليه . ( 5 ) - ق ( س 18 - 109 ) قل .